John Williams – Stoner

Williams_Stoner_coverOmdat wekenlang de top 3 van de bestsellerlijsten werd gedomineerd door het Vijftig-tinten-gedoe, zou je iedere ranglijst moeten wantrouwen. Maar gelukkig hebben de klanten altijd gelijk: Want toen stond opeens Stoner op één. Een roman met op afstand de fraaiste grijstinten die ik ooit las. Géén bakvissenproza dat exotische grote-mensen-seks wil beschrijven, maar gedragen zinnen die een heel leven beeldhouwen. Een man, William Stoner, groeit op, neemt níet de boerderij van zijn ouders over, maar wordt assistent professor in de Engelse literatuur. Hij trouwt en krijgt een kind en is doodongelukkig thuis. Soms brengt zijn dochtertje een sprankje geluk in zijn leven.
Stoner heeft een tijdje half-stiekem een vriendin, geeft zijn hele leven les op dezelfde universiteit waar hij ook gestudeerd heeft, en sterft.
Eigenlijk hoort Stoner helemaal niet op nummer 1 te staan in de CPNB top 60. Het zou een heimelijke ontdekking moeten zijn die je voor jezelf houdt. Maar die je desondanks onder gelijkgestemden met gespeelde tegenzin prijsgeeft. Bij deze dus.

Doodgaan valt mee
Niet alleen gedragen zinnen, maar ook pijnlijk schurende scènes. Zwijgende misverstanden. Stoner is ongemakkelijk met mensen en lijkt daar minder onder te lijden dan wij. Hij vindt troost in de boeken. En in zijn minnares, maar dat gaat over. De boeken blijven tot het laatst.
Dat ‘tot het laatst’ is letterlijk te nemen wanneer op het moment van zijn sterven zijn boek het zonlicht weerkaatst. De laatste ervaring van literatuur: “een weten dat door woorden wordt geopenbaard, maar dat je niet in woorden kan vatten.”
Ik vond doodgaan helemaal niet zo erg meer, toen ik las hoe Williams Stoners sterven beschrijft.

Liefdesnacht
De compositie zit ook uitgekiend in elkaar. Ik houd daar wel van. Wanneer aan het begin van zijn relatie met Catherine de zon ondergaat (de schaduwen van Jesse Hall kruipen hoger en hoger op de witte pilaren) en dat aan het einde ervan de zon weer opkomt (de toppen van dezelfde pilaren vangen het eerste licht). Dat doet Williams niet voor niets. Een intens beleefde relatie, de enige periode waarin de zon leek te schijnen voor Stoner, zet Williams neer als één lange nacht. Zou dat te maken kunnen hebben met hoe we Edith moeten beschouwen?
Zie ook de identieke situatie waarin Walker en Katherine naar Stoner komen (de schaduw van Jesse Hall die over het gras kruipt naar de pilaren).
“the shadow cast by Jesse Hall had crept, while he watched, nearly up to the base of the five columns that stood in powerful, isolate grace in the centre of the rectangular quad.”

Stoner_Jesse_Hall

“up to the base of the five columns that stood in powerful, isolate grace”

Vijf pilaren?
Als je Jesse Hall googlet, dan zie je meteen dat die vaak beschreven pilaren met z’n zessen op een rij staan. Niet met z’n vijven. Dat kan haast geen vergissing zijn van Williams. Dat is een aanwijzing dat we met fictie te maken hebben.

Liefde op de campus
En wat te denken van de twee relaties die de universiteit in diskrediet kunnen brengen? De relatie tussen Lomax en Walker, en de relatie tussen Stoner en Katherine. Want laten we wel wezen, er speelt iets romantisch tussen die twee mankepoten Lomax en Walker. (En laat nu uitgerekend deze jongen Walker heten…). Mooi is dat Stoner achterblijft en juist door de gebochelde Lomax en de kreupele Walker voorbijgelopen wordt. Steen en wandelaar.

Stoner, is net als Lomax, een mateloze man. Mateloos in zijn liefde voor de literatuur, voor zijn liefde voor zijn vrouw Edith, voor zijn dochter Grace, voor Catherine, zijn collega.
Het gaat daarom in alle gevallen mis.
Je zou je kunnen afvragen of Stoner er eigenlijk wel zo veel mee opgeschoten is door het milieu en de agrarische ambities van zijn ouders te ontvluchten. Door zijn liefde voor de letteren. Het heeft hem geen geluk gebracht. Met zijn hoekige, weinig communicabele karakter was hij veel beter uit geweest op de boerderij van zijn ouders. Toch?

Het Bureau van Voskuil
Schokkend is het beeld dat we krijgen over de benoemingen van slecht wetenschappelijk personeel die in de jaren dertig plaatshad. Als je soms hoort hoe het in Nederland toegaat op universiteiten en hogescholen, lijkt er niks nieuws onder de zon dus. En dan gemengd met de meedogenloze blik van Voskuil in zijn Het Bureau. Maar Stoner is melancholischer. Is dit boek nooit verfilmd? Of gaat dat nog gebeuren?
Het is ontmoedigend om te lezen dat wantoestanden in het hoger onderwijs ook al tussen de wereldoorlogen in de VS bestonden. Slecht presenterende studenten werden toen ook met intimidatie en vriendjespolitiek door hun curriculum gerommeld.

WOI
Wat Stoner mee zal maken in z’n leven wordt al op de eerste pagina verklapt. Maar er is veel meer. Je snapt ook hoe het werkt dat soldaten opgetogen naar het front tijgen. En hoe moeilijk het is om je níet vrijwillig aan te melden ondanks de morele druk. In Post voor mevrouw Bromley van Stefan Brijs, wordt die morele en sociale druk op (Engelse) jongemannen ook sterk neergezet.

Een pleidooi voor Edith
Bij lezing van Stoner ben je geneigd om Edith als een knotsgekke, kwade genius te zien. Toch wil ik het graag voor haar opnemen. Vanaf het begin zien we al dat Stoner verliefd wordt op een verwond meisje. Er is iets helemaal mis met Edith. Ik sluit niet uit dat haar vader hierin een slechte rol gespeeld heeft. Haar problematische relatie met intimiteit en met seks zou hiervoor een aanwijzing moeten zijn. Maar wanneer zij Grace weghoudt van Stoner moeten we dat niet zien als kwade opzet, maar als een onmachtige manier om haar te beschermen tegen wat haar zelf is overkomen. Zij is een bezorgde moeder.
Ook haar milde beoordeling van Stoners relatie met Catherine, neemt mij voor haar in. Zij is ruimhartiger dan we denken. Pas aan het einde van zijn leven merkt Stoner zelf ook dat zij een beter mens is dan hij dacht.

Stoner_Ambassador_Hotel

Het Buckingham Hotel, voorheen Ambassador Hotel, St. Louis

Dit is trouwens het Ambassador Hotel waar zij die rampzalige huwelijksnacht hebben doorgebracht. Die deed me sterk denken aan de huwelijksnacht die tot in detail beschreven wordt in At Chesil Beach van Ian McEwan.

Stoner buiten zichzelf
Gedurende het verhaal zien we Stoner vele malen ‘uittreden’. Hij beschouwt zichzelf van buiten. Hij hoort zich dingen zeggen die hij niet bedoelt. Hij treedt uit de tredmolen van zijn familie die al generaties voortploetert op schrale landbouwgronden. Hij treedt uit zijn huwelijk door een buitenechtelijke relatie aan te gaan. Hij voelt zichzelf zijn lichaam uit gaan aan het eind van hfdst. 11. Pas aan het einde van zijn leven vallen al deze ‘Stoners’ samen met het lichaam dat het opgeeft. Een van de mooiste sterfscènes die ik ooit gelezen heb.

Wat zegt het ‘slotbeeld’?
Maar wie zijn die zes studenten die Stoner al hallucinerend over het gras ziet dartelen? Zijn het geslaagde versies van de mislukte relaties in zijn leven? Hij en Edith, hij en Catherine en Grace met haar man? Waarom ziet hij deze figuren lachend voorbij komen?
Het lezen van Stoner is een groot genoegen. Literatuur is “een weten dat door woorden wordt geopenbaard, maar dat je niet in woorden kan vatten.”
Maar je kunt er wel hardop over nadenken. Dat heb ik hier gedaan.

Advertenties

4 Reacties

  1. Dankjewel voor het delen van jouw interessante kijk op dit boek!

  2. Prachtige samenvatting van een geweldig boek. Het voegt voor mij veel toe aan dit boek.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: