Charles Lewinsky – Terugkeer ongewenst

Lewinsky_Terugkeer_ongewenstVanaf het moment dat Kurt Gerron, de beroemde toneelspeler en regisseur, in het concentratiekamp Theresiënstadt door de kampcommandant gevraagd wordt om een propagandafilm te maken over dit kamp, weet hij dat dit geen vraag is maar een bevel. Hij moet een sprookje maken van de nachtmerrie waarin hij is terechtgekomen. Vanaf dit moment wordt hij besprongen door herinneringen aan zijn leven. Het leven van een publieksgeile amuseur, die nooit echt heeft nagedacht over wat hij aan het doen was. Voor dat nadenken heeft hij nu ruimschoots de tijd, en hij doet dat op genadeloze wijze. Hij maakt de propagandafilm waarin een grote leugen aan het publiek moet worden voorgeschoteld. Gerron maakt er iets bijzonders van. Het is hier fantástisch!

Een rol voor Kees Brusse
Kurt Gerron heeft echt bestaan. Hij heeft ook echt die film gemaakt. Maar de angsten, herinneringen, overwegingen en gedachten die er aan voorafgaan, dat heeft  Charles Lewinsky voor hem gedaan in Terugkeer ongewenst. Lewinsky doet dat op basis van allerlei historische feiten en verhalen. Hij heeft zich zeer goed gedocumenteerd. Daarbij lijkt Gerron door de ik-vorm telkens echt aan het woord. Dat levert een benauwend effect op. Vooral ook de gedeelten die zich in Nederland afspelen, zijn voor ons zeer herkenbaar. Zo heeft Gerron hier, na zijn vlucht uit Duitsland, de verfilming van Merijntje Gijzen’s jeugd gemaakt. daarin speelde o.a. de elfjarige Kees Brusse. Hij herinnert zich deze tijd ook nog.

In de column van Leo Frijda las ik dit: “Mels de Jong heeft een biografie over zijn oom A.M. de Jong geschreven en daarin staat een passage waarin Kees Brusse desgevraagd terugkijkt op zijn rol in Merijntje Gijzen’s jeugd. Hij herinnert zich de onvergetelijke warmte, aandacht en liefde voor zijn film èn ons, kinderen, van regisseur Kurt Gerron. Hij is mij mijn hele leven bijgebleven als de ideale regisseur!”
De film die gemaakt wordt in dit boek bestaat echt. Gedurende het boek zie je deze film gestalte krijgen.


Leerzaam voor Mark Rutte

Terugkeer ongewenst laat zien hoe geleidelijk en genadeloos de Jodenvervolging in zijn werk ging. Hoe langzaamaan de strop werd aangetrokken. En hoe Nederlanders erbij stonden en ernaar keken. Het geeft een goed beeld hoe de transporten van Joden werden georganiseerd vanaf de Hollandsche Schouwburg. Naar het Muiderpoortstation en naar Westerbork. En hoe, in Nederland en in Theresienstadt, de rol van de Joodse Raad is geweest is het cynische spel van de nazi’s.
Het is zeker een interessant  boek voor Mark Rutte die –ondanks dat hij geschiedenis heeft gestudeerd in Leiden- geen idee had wat de Hollandsche Schouwburg is. Kijk op dit filmpje hoe het in z’n werk ging vanaf 20’30.
Omdat Rutte blufte dat hij het wel wist, dacht Julius Vischjager dat hij niks hoefde uit te leggen. Dat bleek een pijnlijke misvatting. Het bleek dat hij “de klok en klepel nog niet bij elkaar” had gekregen. In dit boek zal Rutte te weten komen dat in de 2e wereldoorlog joden werden vervolgd wegens hun jood zijn. En dat de Hollandsche Schouwburg daar een rol in heeft gespeeld. Voor Rutte zou een terugkeer naar een Universiteit waar dat gedoceerd wordt, dringend gewenst zijn.

"Het gebouw imposant, met een soort Griekse façade (...) Pal ernaast een gezellig café"

“Het gebouw imposant, met een soort Griekse façade (…) Pal ernaast een gezellig café.”

Normale mensen
Lewinsky laat Gerron zich voortdurend verbazen over de kleurloze plichtsbetrachting van de nazi’s. Het afschuwwekkende is dat het van die normale mensen zijn. Het zijn vooral fantasieloze functionarissen die hun medemensen gruwelijk behandelen. De nazi die aan het hoofd staat van Theresienstadt is niets meer dan een jong en ambitieus boekhoudertje. Voor hem geldt slechts de moraal van de kloppende cijfers. Deze observaties maakt dit boek herkenbaar voor iedereen in deze tijd. De nazi’s, de kampbeulen, de folteraars, het zijn dezelfde normale mensen die vóór en achter je staan in de rij bij Albert Heijn of het Ajax-stadion. Dit boek vertelt ons wederom: maak je geen illusies. De mens is in zeventig jaar echt niet nobeler geworden.

Citaten voor leesclubs
Ik heb uit het boek een aantal citaten gehaald die laten zien tot wat voor wijsheden Gerron is gekomen. Ze roepen vragen op die soms net zoveel geldigheid hebben in het kamp als nu, in onze wereld, buiten het kamp.

gerron_kurt

Kurt Gerron

“‘Waarom’ is de meest optimistische vraag ter wereld. Omdat hij de mogelijkheid veronderstelt dat er een zinvol antwoord is.” P.42

“Met een doel voor ogen heb ik altijd de neiging gehad mijn capaciteiten te overschatten.” P.44

“Een goed verzonnen leugen overtuigt de leugenaar net zo goed als degene tegen wie gelogen wordt.” P.92

“Moraal is altijd een slechte investering.” P.139

“De oorlog had ons idealistischer gemaakt, maar niet intelligenter.” P.148

“Mijn bijgeloof heeft mij in het leven net zo weinig geholpen als anderen hun geloof.” P.154

“De dingen waarover je zwijgt, schreeuwen het hardst.” P.168

“De meeste mensen – niet allemaal maar de meeste – geven even grif hun verstand bij de garderobe af als hun kleren in een Turks bad.” P.189

“Gedachten zijn net honden. Als je hun riem afdoet, rennen ze naar de plek waar het naar bloed ruikt.” P.197

“Zolang hij de wereld niet kent, kan ieder mens gelukkig zijn.” P.199

“Hilde. Geen schoonheid, verre van dat. Maar als ze tegen je glimlacht weet je dat ze het meent.”p.202

“Moed is een spier. Hij wordt sterker als je hem gebruikt.” P.263

“Wie ervan overtuigd is dat je hem niets kunt wijsmaken, stinkt overal in” uit ‘Terugkeer ongewenst’, #Lewinsky

Mooie beelden van getuigen die  de laatste momenten van Gerron hebben meegemaakt in de UfA Studio. Dus ook met Magda Schneider. Lewinsky heeft dit filmpje ook bekeken: “Alleen Magda Schneider bewoog. Het gebaar viel me op omdat het het enige was. Ze depte met haar zakdoek haar ogen, wilde latyen zien hoe gevoelig ze was en hoe erg de situatie haar schokte. Een toneelmaniertje.”

Advertenties

Eén reactie

  1. […] Theresienstadt Maar Theresienstadt was wel degelijk een concentratiekamp. Toen de lichten van de camera’s gedoofd waren, leefde men in een hel. Duizenden mensen stierven er door ziekten, honger en uitputting en velen werden vanuit deze stad gedeporteerd naar Auschwitz of andere concentratiekampen. (Hoe die propagandafilm tot stand is gekomen, daarover heeft Charles Lewinsky een schitterend boek geschreven: Terugkeer ongewenst.) […]

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: