Irvin D. Yalom – Het raadsel Spinoza

Spinoza_omslagNa Nietzsches Tranen en De Schopenhauer-kuur is in deze roman de filosoof Spinoza aan de beurt. En vergeet wat je misschien al in recensies las over de kromme dialogen en nauwelijks tot leven komende personages in dit boek: wanneer je Het raadsel Spinoza uit hebt, snap je een beetje waar Spinoza het over had. En dat is ook wat waard.
Ooit ben ik in de Ethica begonnen omdat ik Spinoza wilde leren kennen, maar ik kwam er niet helemaal uit. Daarom is het is mooi dat Irvin Yalom in deze roman geprobeerd heeft om lezers als ik een handvat te geven om wat grip te krijgen op het gedachtegoed van Spinoza.
Maar Yalom is niet alleen schrijver maar ook psychiater, dus wisselt hij het verhaal van Spinoza af met een therapeutisch verhaal. En dat is het verhaal van de gemankeerde nazi Alfred Rosenberg. Dat vind ik een meesterzet; een gefrustreerde nazi op de sofa, worstelend met Spinoza. Het geeft een aardig inkijkje in de mogelijke aard van de gehoorzaamheid aan de Führer.


Het raadsel is een probleem
Ik weet niet of de vrije vertaling van de Engelse titel naar het Nederlands wel goed is. In het Engelse origineel heet dit boek The Spinoza problem, niet enigma of mystery o.i.d. Gaandeweg het boek zien we dat de bewondering die Goethe voor Spinoza had, Rosenberg in een lastig parket brengt. En dat Spinoza helemaal geen raadsel was voor 17e eeuwse joodse gemeenschap in Amsterdam, maar een groot probleem dat uitgeworpen diende te worden.

Leraar pareert jodenhaat
Een ijzersterke zet van Yalom is om de denkbeelden te benaderen vanuit een beruchte nazi, Alfred Rosenberg. Rosenberg was de hoofdredacteur van de Völkische Beobachter, het partijblad van de NSDAP. Een man die alles deed om bij Hitler in het gevlei te komen.
Tijdens zijn middelbare schooltijd is hij, vanwege zijn pathetische jodenhaat, verplicht Goethe te lezen. Goethe was diep onder de indruk van Ethica. Het levert hem weliswaar verwarring op; hoe kan de held aller Duitse helden zo onder de indruk zijn geweest van deze jood? Maar Rosenbergs jodenhaat blijft intact.
Je zou zo’n scène kunnen situeren in onze tijd wanneer een scholier wegens zijn moslimhaat apart wordt genomen door de leraar. Of de jonge moslim die joodse scholieren bespuugd heeft. Hoe zou je zo’n gesprek aanpakken?

Nazi’s op de sofa
Wanneer Rosenberg de opdracht krijgt om het joods intellectueel eigendom te verzamelen en te rubriceren stuit hij weer op zijn oude fascinatie. In Rijnsburg stuit hij op de bibliotheek die aan Spinoza werd toegeschreven. De verwarring van toen, doet hem nu belanden in een geestelijk herstellingsoord waar SS-ers even tot zichzelf konden komen: Hohenlychen. Het staat er nog steeds maar is helemaal vervallen. Ik kreeg geen genoeg van de foto’s die ik op internet vond.

Hohenlychen, zo'n 100 km ten noorden van Berlijn

Hohenlychen, zo’n 100 km ten noorden van Berlijn

Rosenberg wordt behandeld door een psychiater die hij van vroeger kent en die hem met Freudiaanse methoden over zijn verleden probeert na te laten denken. Er zit nogal wat onverwerkts bij Rosenberg. Het lijkt in deze passages wel of Yalom, zelf een gepensioneerde

Het zwembad waar Rosenberg ooit z'n baantjes trok

Het zwembad waar Rosenberg ooit z’n baantjes trok

psychiater, hier de slechtste nazi’s op zijn sofa zou willen smijten en hen te dwingen om bij hem in analyse te gaan. Om alsnog te proberen het kwaad af te wenden.
Zou Yalom echt zo naïef zijn om te denken dat dat geholpen zou hebben? Of is dat niet naïef gedacht?

Berufsverbot in Amsterdam
“Als driehoeken konden denken, zouden ze een driehoekige God scheppen.” en “Zeg mij wie uw God is, en ik zal u zeggen wie u bent.” God naar de menselijke maat terug snijden, dat deed pijn in de 17e eeuw. Dat gedachtegoed was en is revolutionair. Spinoza’s godsbegrip ging tegen alle gangbare begrippen in.
Ook wilde Spinoza de Heilige Schrift op een logische manier lezen en doordenken. En dat was, zelfs in het liberale 17e-eeuwse Nederland, niet een manier om je populair te maken.
Hij vroeg zich hardop af: met wie trouwden de kinderen van Adam en Eva eigenlijk? Hoe kon Mozes over zijn eigen dood schrijven? Dat soort vragen. Dat Spinoza een van de veelbelovendste rabbi’s was, maakte het allemaal nog veel erger. Onverteerbaar voor de Amsterdammers toen. Hij werd min of meer verbannen naar Rijnsburg. Hij kon geen rabbi worden, maar werd lenzenslijper.

Mooie uitgave van Ethica maakte Boom in 2012, gebaseerd op de laatste vondsten in het Vaticaan.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: