Désanne van Brederode – Stille Zaterdag

Als je niet gevoelig bent voor religieuze symboliek kun je dit boek ongelezen laten. Je moet iets van de christelijke begrippen Kuisheid en Trouw weten, om te begrijpen waar het hier om draait. Zo niet, dan blijf je je maar afvragen wat die twee geliefden met elkaar hebben. Wat is toch hun wederzijdse fascinatie?
Désanne van Brederode is een van de weinige schrijvers in Nederland die geloof in haar boeken doet. Dat is te prijzen. Het geeft haar een unieke plaats in onze letteren, maar je kunt je afvragen of de geloofskwesties het verhaal wel op gang krijgen. Is het voor religieus gevoelige lezers een dwingend motief waardoor gedrag van de personages beter navoelbaar wordt? Of maakt het de dialogen en motieven juist gekunsteld? Boet een gelovig personage voor de lezer aan geloofwaardigheid in? Maakt het duidelijker wat voor mensen het zijn die hier om elkaar heen draaien?

De Goede Week is prominent aanwezig in dit verhaal en in de titel. Ook dit verhaal speelt rond de dood van een van de hoofdrolspelers. Wat voegt deze grote, Nieuw Testamentische symboliek toe aan de relatie tussen Maurice en Sara? Is haar dood de straf van God voor hun plotselinge liefdesverklaring aan elkaar? Wat vertelt dit verhaal over huwelijkse trouw?

Je zou eigenlijk ook het boek The end of the Affair van Graham Greene moeten lezen. Daar is een film van gemaakt die Maurice in Stille Zaterdag bekijkt in een Gronings hotel. De hoofdpersonen van Stille Zaterdag en Greenes boek heten nagenoeg hetzelfde. Wat betekent dat allemaal? Ik heb Greenes boek niet gelezen. Wie wel? En zo ja, werpt dat een verhelderend licht op het boek van van Brederode?

Koop hier dit boek.

Titel
Stille Zaterdag
Paaszaterdag. Een dag waarop men zich bezint op wat vrijdag gebeurd is; Jezus kruisdood. Hij ligt in zijn graf en is ‘nedergedaald ter helle’. Eigenlijk een dag waarop voor de gelovigen niks gebeurt. Ook in de kerken wordt geen eucharistie gevierd. Het is het wachten op de Verrijzenis.
Hoe verhoudt deze zware, betekenisvolle dag zich met wat er zich tussen Sara en Maurice heeft afgespeeld?

Omslag
De hand met daarin een bloem. Welke rol spelen de bloemen in deze roman?

Gedicht vooraf
Verschijning
, van Gerrit Achterberg.
Wie zijn de u en de ik? Wat is de regen?

Indeling
Proloog
Lood (voorafgegaan door een loodkleurige bladzij)

Boek I
Purper en Oranje (voorafgegaan door een purperen en oranje bladzij)
Met hoofdstukken 1 t/m 6

Boek II
Wit & Zwart (voorafgegaan door een witte en zwarte bladzij)
Met hoofdstukken 7 t/m 12

Boek III
Rood & Groen (voorafgegaan door een rode en groene bladzij)
Met hoofdstukken 13 t/m 18

Epiloog
Goud (voorafgegaan door een gouden bladzij)

Personages
Maurice Benders, Henriëtte, zoon Thomas
Sara Mijland, Johan
Marlon

Wat voor ontwikkeling maken deze mensen allemaal door? Vind je ze sympathiek? Komen ze voor je tot leven? Waarom wel? Waarom niet?
Is die Henriëtte wel een aardige vrouw?, bedacht ik me opeens op p. 219: “Prima matrassen. Lief dat je dat nog even vraagt.” Neemt ze het Maurice kwalijk dat hij met zijn gedachten niet helemaal bij haar gezellige uitje met hun zoon is, maar even bij de plotselinge dood van  een goede vriendin? Ze rebbelt er maar een beetje overheen. Beetje dom typje opeens. Wordt ze het hele boek opgehemeld door Maurice en door Sara, krijg je dit! Wat zegt dat over Maurice en Sara?
En Sara Mijland zelf. Is het feit dat Sara burgemeester van Amsterdam is, een element dat het verhaal spannender maakt? Wordt zij ook neergezet als burgemeester? Qua uiterlijk krijgt zij wel Angela Merkel-achtige trekjes. Een vrouw die in staat is om veel bewondering te oogsten, maar niet zozeer op seksueel vlak. Maar zorgt de schrijver er wel voor dat zij ook in dit boek de statuur van een burgemeester van een wereldstad krijgt? Of wil ze dit juist voorkomen? Wil ze haar juist in haar menselijkheid neerzetten?
En Johan, wat vind je van de relatie tussen Sara en Johan? En de rol die Johan hier in speelt?

De druppel
Het beeld van de druppel die stil hangt boven het water waarin hij zal terugvallen.
Dat komt een aantal keren terug. Wat heeft dit beeld met het verhaal te maken?

Lot en Euridice
De verhalen van Lot en van Euridice spelen een rol in dit verhaal. Welke?
Opoffering, christelijke moraal. Waar leidt het toe?

Kleuren
Maurice moet wat kleur in het leven van Sara brengen. Daarvoor ontbiedt zij hem op haar kantoor. Het kan wat artistieker allemaal.
In het boek worden ook letterlijk thematische kleuren gebruikt. Het ontwikkelt zich van lood (proloog) naar goud (epiloog). Van het zware, grijze, saaie, maar dodelijke metaal naar het lichte, opwindende, erotiserende metaal. Beide metalen zijn zacht en kwetsbaar.
Maar wat betekenen die andere kleuren tussen de verschillende boeken?
Rood en groen zijn complementaire kleuren. Zij staan tegenover elkaar in de kleurencircel.
Wit en zwart zijn ook tegengestelden (Goede Vrijdag zwart, Paaszaterdag wit)
Lood en goud van de proloog en de epiloog zijn ook tegengesteld.
Maar purper en oranje? Purper is een liturgische kleur, verbonden met Goede Vrijdag. Jezus krijgt een doornenkroon op z’n hoofd en een purperen mantel omgeslagen. Oranje kan ik niet thuisbrengen. Jij wel?

Stilte
Op p.64 wordt het favoriete gedicht van Sara genoemd:

De stilte van de wereld voor Bach
Lars Gustafsson

Er moest een wereld bestaan hebben voor
de Triosonate in D, een wereld voor de partita in A mineur,
maar hoe zag die wereld eruit?
Een Europa van grote lege vertrekken zonder weerklank,
overal onwetende instrumenten
waar Musikalisches Opfer en Das wohltemperierte Klavier
nooit over een claviatuur waren gegaan.
Eenzaam gelegen kerken
waar de sopraanstem uit de Johannes Passion
zich nimmer in hulpeloze liefde slingerde
rond de mildere windingen van de fluit,
weidse zachtmoedige landschappen
waar alleen oude houthakkers met hun bijlen te horen zijn
het gezonde geluid van sterke honden in de winter
en – als een slingerklok – schaatsen klauwend in glansijs;
zwaluwen zwermend in de zomerlucht
schelp waar het kind aan luistert
en nergens Bach, nergens Bach
schaatsstilte van de wereld voor Bach.

Waarom zou Sara zo gefascineerd zijn door dit gedicht? Zou Stille Zaterdag, ‘De stilte van de wereld voor Jezus’ verrijzenis’ als ondertitel kunnen krijgen?

“De leemte die Sara voelde”, de liturgische leemte zoals beschreven op p195., is dat een gemis dat je als lezers kunt navoelen? Of blijft het een theologische exercitie? Waar wordt in dit boek de religieuze nood het tastbaarst?

Ohrid
En Maurice kreeg tranen in zijn ogen bij twee iconen uit Ohrid, Man van smarten en Uitstorting van de Heilige Geest: “De stralende afwezigheid  aanwezig”?  Maar die kan ik daar niet vinden.

Hoofdstuk 12
Hoofdstuk 12 beschouw ik als een soort samenvatting van wat er speelt in deze roman.
De tijd dat Sara en Maurice samen waren is 3 jaar en drie maanden. “Precies de tijd die hij in Sint-Michielsgestel had gewoond”.
In Boeddhistische kringen is dat een belangrijke tijdspanne. Zolang duurt een retraite waarin je spiritueel een wereldreis schijnt te maken.
Drie jaar was ook de tijd dat Jezus zich als Mensenzoon kenbaar maakte en predikte.

In Sint-Michielsgestel is Maurice verlaten door zijn vader en bleef hij bij zijn moeder.
Hoe zou je de relatie die Maurice met Thomas heeft kunnen omschrijven? Liefdevol? Of plichtmatig? Wat voor rol speelt Marlon in hun verhouding? Ook een soort verraad van Maurice aan zijn zoon?
Met Sara bleef hij bij Henriëtte. Bij Henriëtte bleef voor hem toch “de stralende afwezige aanwezig”. Idem voor Sara bij Johan.
Maurice wil óf met Henriette trouwen óf priester worden, met Jezus trouwen. P.148.
Lees de hele verhandeling over De Kus van Rodin. Wat vertelt dit beeld over de liefde tussen Sara en Maurice? En “Die dag lazen zij niet verder”?
De Kus, een beeld voor Maurice en Sara. De Pietà (p.152), een beeld voor Maurice en zijn moeder?
Waarom wel? Waarom niet?

Waar komt die ruzie vandaan aan het einde van dit hoofdstuk? Wat bezielt Maurice opeens?

The End of the Affair, remake?
En dan kijkt Maurice  op p.154 “met een half oog” naar een film op zijn Groningse hotelkamer.  Dat blijkt een pagina verder de film The End of the Affair te zijn, uit 1999.  Een recente verfilming van de gelijknamige roman van Graham Greene uit 1951. Nu worden er in dit boek wel meer literaire toespelingen gemaakt, maar deze is bijzonder. De hoofdpersonen uit deze roman/film heten Sarah Miles en Maurice Bendrix. Zij zijn beiden getrouwd en hebben een affaire. Sara Mijland en Maurice Bender zijn opeens erg dichtbij.

Deze roman van Graham Greene is een van zijn vier ‘katholieke’ romans. Zijn laatste ook (vandaar de titel wellicht).
Als Maurice Bendrix ernstig gewond raakt (het speelt allemaal in WOII), bidt Sara Miles tot God dat zij de affaire zal verbreken als hij het overleeft. Hier kun je wat stukken uit die film zien:
Graham Greene is een oude favoriet van Désanne van Brederode. Zij is op zijn werk afgestudeerd en noemt hem vaak als haar grote inspirator.
Is Stille Zaterdag een remake van The End of the Affair? Het lijkt er wel op. Wie heeft dit boek gelezen?

The end…
Het boek eindigt waar het Mattheus evangelie ook eindigt: Tot het einde der tijden zal ik bij u zijn. Dat zegt de verrezen Jezus tegen zijn 11 discipelen. De Stille Zaterdag is voorbij. Pasen is begonnen.

Is dit een bevredigend einde?

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: