Jenna Blum – Het familieportret

Koop Het familieportret hier.

Dit boek heeft een opzet die erg lijkt op die van Haar naam was Sarah van Tatiana de Rosnay. In het heden onderzoekt iemand een oorlogsverleden. Een verleden dat plotseling erg dichtbij komt. Vooral ook door de manier waarop het verteld wordt. Het heden doorkruist telkens het verleden en vv.
Vragen over goed en kwaad kunnen eindeloos heen en weer gaan als je het over dit boek gaat hebben. Waaruit bestaat de goedheid van de ene mens tegenover de andere? En door wat voor belangen wordt goed gedrag of slecht gedrag beïnvloed? Als iemand van je leesclub ook nog De welwillenden van Jonathan Littell heeft gelezen, dan levert dat meteen nog meer discussiepunten op.

Uitgeverij de Boekerij heeft het mij en de leesclubs wel erg gemakkelijk gemaakt want achterin het boek staan enkele ‘leesvragen’. Die heb ik hieronder integraal overgenomen. Ondanks dat de lezersvriend al het gras voor zijn voeten onbarmhartig weggemaaid zag, bleven er toch nog wat interessante vragen over.
Zoals over de vertaling van de titel. Waarom is de oorspronkelijke titel Those who save us, Het familieportret geworden? Wie worden in de oorspronkelijke titel bedoeld met Who en wat kan er in de vertaalde titel nog meer onder familie verstaan worden?
Maar ook vragen in de trant van ‘komt het nog goed tussen Rainer en Trudy of gaat ze toch met Thomas door? Want dat zijn toch voor het heden geen onbelangrijke vragen.
Tevens kun je je afvragen hoe het toch komt dat er zoveel romans over de oorlog blijven uitkomen: De Welwillenden, Haar naam was Sarah, HhhH van Laurent Binet, Hans Keilsons In ban van de tegenstander. Kun je in deze boeken een veranderende houding bespeuren t.o. de tweede wereldoorlog? Waar zit ‘m dat in?

VOOR DE BOEKHANDEL EN BIBLIOTHEEK:
Klik op Barcode voor leestips Het familieportret – Jenna Blum voor de PDF met barcode.
Deze code kun je uitprinten op je eigen briefpapier en vervolgens in het betreffende boek vouwen.
Zo kunnen klanten met een smart phone al in de winkel of bibliotheek zien of deze titel iets is voor hun leesclub. Gratis!
(App’s waarmee je zo’n QR-code kunt lezen zijn b.v. QuickMark of QRReader (iPhone), of google naar QR codes voor Android. )

Personages
Trudy Swenson (1940)
Anna Brandt (1920) (trouwt met Jack Schlemmer)
Gerhard Brandt, haar vader
Max Stern, haar minnaar
Mw. Staudt, de bakkersvrouw
Horst van Steuern, de Obersturmführer
Thomas Kroger
Rainer Goldmann
Felix Pfeffer

Monsters of mensen als wij?
Wat vinden we van deze personages? Omdat het in zo’n cruciale tijd speelt, is het spannend om het te hebben over de goede en kwade kanten van álle personages.
Anna lijkt wel een ‘goede Duitse’ aan het begin, maar is uiteindelijk een verliefde Duitse. En daardoor ook naïef. Wat voor karakter heeft Anna eigenlijk? Is zij wezenlijk veranderd door de oorlogservaringen?
Trudy, wat is zij voor vrouw? Is zij sympathiek? Hoe komen we daar achter? Wat zijn haar aardige kanten en wat maakt haar onsympathiek?
Horst, wat maakt deze figuur duidelijk over de mensen die de gruwelijkheden in de oorlog hebben uitgevoerd? Hoe ‘normaal’ is deze man en waarin wijkt hij af? Is hij inderdaad een van de ‘fantasieloze en krankzinnige monsters’ zoals Rainer ze op p.280 noemt? Of is het juist het meest beangstigend dat deze ‘monsters’ zo verschrikkelijk normaal waren. En als ze zo normaal waren, wat zegt dat dan over ons? Over de mensen van nu?
Als iemand De Welwillenden van Jonathan Littell heeft gelezen, dan kan dat een goede aanvulling aan de discussie geven.

Fictie of werkelijkheid?
Het speelt in de late jaren negentig en in de jaren veertig in resp. Minneapolis en Weimar.
Alles is in de tegenwoordige tijd geschreven. Dat geeft het een eigentijdse, dwingende toon. Het versterkt het journalistieke, documentaire karakter. Alsof het allemaal echt gebeurd is.
Het lijkt dan ook alsof Jenna Blum hier haar eigen familiegeschiedenis in een roman heeft verbeeld. Dat is niet het geval. Zie hiervoor wat zij er zelf over zegt (http://jennablum.com/blum-saveus-backstory.htm).
Toch heeft zij veel historische werkelijkheid in haar roman gestopt.
Over de historische setting Hauptscharführer Hinkelmann staat bekend als een wrede en voortdurend dronken beul in Buchenwald. De commandant van dit concentratiekamp heette ook Koch. Hij is eind 1941 overgeplaatst en in augustis 1944 door de nazi’s geëxecuteerd. Zijn vrouw Ilse Koch is na de oorlog door de geallieerden gestraft voor haar aandeel in de wreedheden.
Na de bevrijding van Buchenwald werd de bevolking van Weimar, net als in het boek, door de Amerikanen gedwongen zelf te gaan zien wat er in dit kamp gebeurd was.

Zo zie je Buchenwald liggen vanuit Weimar

En zo kijkt Buchenwald uit op Weimar

Deze foto’s laten zien hoe dicht Buchenwald bij Weimar ligt en dat het vanaf het dal te zien was. De toren is na de oorlog gebouwd als monument.
Maar ook in het heden is veel ‘werkelijks’ terug te vinden. De Universiteit van Minnesota b.v. heeft een afdeling geschiedenis. Op de foto zie je waar het in gevestigd is, het Walter Heller gebouw. Links ‘zit’ geschiedenis. Daar werkt Trudy dus en in de rechtertoren ‘zit’ het Center for Holocaust and Genocide Studies. Daar zit Ruth dan waarschijnlijk.

In het linker gebouw zit Trudy. In het rechter, Ruth

Titel
De oorspronkelijke titel luidt: ‘Those who save us’ (‘Zij die ons redden’). Deze titel is in de tegenwoordige tijd. Slaat dus niet op mensen die ons gered hebben, maar in het algemeen –nu- redden. Wie zou de schrijver hebben bedoeld met those, met deze mensen?
Vertaalster Carolien Metaal koos ervoor om deze titel te vertalen met ‘Familieportret’. Waarom zou ze dat gedaan hebben? Vind je het een goede keus?
‘Familieportret’ is een verwijzing naar het portretje dat Trude vond in de kast van haar moeder. Maar zou je deze titel ook ruimer kunnen interpreteren? Welke ‘familie’ wordt nog meer geportretteerd in dit boek? De Duitsers? De foute Duitsers? Of nog anderen?

Moeder – Dochter
Op p.225 besluit Trudy om haar moeder mee te nemen. Dat kwam bij nogal als een verrassing over. Begrijp jij waarom zij dat doet? Want er was weinig wat moeder en dochter bond. Of neemt zij wraak op directrice Ancy Fladager die haar op school heeft gepest?

Wat vind je ervan dat we in de oorlogsjaren en Trudy’s jeugd vanuit het perspectief van Anna beleven maar van in het ‘heden’ –vanaf 1993-alleen maar vanuit Trudy. Daardoor missen we wel veel van wat er na de dood van haar man in haar zwijgende hoofd omgaat. Dit is een keuze van de schrijfster. Waarom zou ze dat gedaan hebben?

Waarom komen we zo weinig te weten over de rest van Trudy’s leven? De relatie met haar ex, Swenson, met haar kinderen? Heeft ze kinderen? Of is dat niet hinderlijk. Is het karakter van Trudy wel compleet zo? Is Anna eigenlijk wel oma?

Trudy – Rainer
Waarom zou het mis zijn gegaan tussen Trudy en Rainer? Zouden hun beider bekentenissen op p. 348 en p.353 te zwaar zijn om hun relatie levensvatbaar te houden? Of zijn ze teveel ‘familie’ geworden? Is het afscheid definitief op p. 396? Of zal Rainer ooit van zichzelf wel ‘zo gelukkig zijn’? Of zal Trudy Thomas ontdekken als haar geluksbrenger? Vooral nu ze deel uitmaken van dezelfde, joodse, ‘familie’. Ze heeft immers al een fantasie op p.433 die die kant op wijst.

Verleden – Heden
In Nederland zijn schrijnende taferelen bekend van ‘moffenhoeren’ of ‘moffenmeiden’ die kaalgeschoren en met pek ingesmeerd over straat werden gesleept. Is je mening over deze vrouwen door dit boek veranderd?

Het ‘Backe, backe Kuchen’ is een bestaand liedje. Hier doet een Duitse moeder en haar zoontje alle andere versies vergeten.

Leesvragen achter in dit boek die door de uitgever zijn toegevoegd:

1. In welk genre zou je Het familieportret indelen, bij de oorlogsromans, de liefdesromans of beschouw je het meer als een moeder-dochterroman? Waarom? Waarin verschilt het van andere romans die kwesties rond de Holocaust aankaarten? Welke nieuwe perspectieven biedt het?

2. Hoe kijkt Anna in het begin van het boek tegen de joden van Weimar aan? Verandert die houding? Zo ja, wanneer en waarom is daar sprake van?

3. Terwijl ze Max verborgen houdt, ‘zou Anna er heel wat voor over hebben om er doorsnee uit te zien, want haar uiterlijk wordt zowel voor haar als voor Max steeds gevaarlijker’. Beschouw jij Anna’s schoonheid als een zegen of als een vloek? Welke rol speelt die bij de bepaling van haar lot? Op welke manier beïnvloedt haar uiterlijk haar relaties met Max, Gerhard, de obersturmführer en Trudy?

4. Als ze bij Mathilde woont vraagt Anna waarom Mathilde haar leven op het spel zet door de gevangenen van Buchenwald eten te geven ‘terwijl alle anderen zich van de domme houden’. Waarom neemt Mathilde dat risico? Denk je dat Nederlandse vrouwen in vergelijkbare omstandigheden anders zouden reageren dan Duitse en, zo ja, waarom?

5. Hoe reageert Anna in seksueel opzicht op de obersturmführer en wat heeft dat voor effect op haar zelfbeeld? Hoe bepalend is dat voor Anna’s relatie met Trudy? Beschouw jij Anna’s relatie met de Obersturmführer hoofdzakelijk als seksueel of zijn er momenten in de roman waarop hun relatie het seksuele overstijgt?

6. Zie jij de obersturmführer als een monster of als een mens? Wat zijn zijn zwakke kanten? Tot op welke hoogte is hij een product van zijn tijd? Als de Obersturmführer in het hedendaagse Nederland geboren was, wat zou hij nu dan doen?

7. Tegen het eind van de roman denkt Anna dat de obersturmführer ‘haar vermogen om lief te hebben [heeft] verwoest’. Denk jij dat hij haar vermogen om Jack lief te hebben voorgoed heeft aangetast? En om Trudy lief te hebben? Wat zijn Anna’s ware gevoelens voor de obersturmführer en wat zijn zijn ware gevoelens voor Anna en haar dochter?

8. Worden Trudy’s problemen met haar moeder alleen veroorzaakt door de geheimen die Anna koestert? Hoe zou hun relatie eruit hebben gezien als het verleden niet tussen hen in was komen te staan? In welke opzichten zijn Anna en Trudy karakteristiek voor moeders en dochters? Welke parallellen kun je trekken tussen hun relatie en die van jou met je eigen moeder?

9. Schaamte is iets waar Trudy al haar hele leven vertrouwd mee is, zowel die van haarzelf als die van Anna. Op welke manier leert Trudy van Anna wat schaamte is? Vloeit Trudy’s schaamte alleen voort uit haar vermoeden dat ze het kind van een nazi is of heeft haar Duitse afkomst er ook mee te maken? Hoe heeft die schaamte zich in haar volwassen leven gemanifesteerd?

10. Anna beantwoordt Trudy’s vragen steevast met: ‘Het verleden is dood en dat kan maar beter zo blijven.’ Waarom blijft Anna haar mond houden? Is dat eerlijk ten opzichte van Trudy? Verbaasde het je dat Anna weigerde te praten over haar verleden, zelfs toen ze geconfronteerd werd met mijnheer Pfeffer en door hem als heldin werd beschouwd? Zou jij in haar geval hetzelfde doen?

11. Tijdens zijn interview voor het Duitse Project haalt Rainer, zoals hij het noemt, ‘een rotstreek’ met Trudy uit door haar een schriftelijke verklaring voor te lezen over de ervaringen en uiteindelijke deportatie naar Auschwitz van zijn tante, in plaats van zijn eigen verhaal te vertellen. Waarom doet hij dat? Waarom is Rainer zo boos op Trudy? Denk je dat die woede gerechtvaardigd is?

12. Waarom knoopt Trudy een relatie aan met Rainer? Is die relatie gezond? Als Rainer vertrekt naar Florida zegt hij: ‘Ik verdien dit niet… Ik mag niet zo gelukkig zijn.’ Een verklaring waar Trudy het mee eens is. Zou de relatie van Trudy en Rainer gelukkig zijn geweest als die niet door hun oorlogsverleden was aangetast? Zou er überhaupt sprake van zijn geweest?

13. Voor welke handelwijzen tijdens de oorlog en gevoelens achteraf staan de Duitsers die Trudy interviewt (frau Kluge, Rose-Grete Fischer, Rainer en Felix Pfeffer)? Wat leert Trudy van deze mensen?

14. Aan het eind van Het familieportret is het lot van de hoofdpersonen onduidelijk. Zo bevindt Trudy zich in een ‘vacuüm tussen het deel van haar leven dat eindigt en het deel dat daarvoor in de plaats komt’. Waarom doet Blum dit? Welk punt, als daar al sprake van is, probeert ze hiermee te maken? Heb jij het idee dat het eind van de roman een gelukkig eind is voor Trudy? En voor Anna? Waarom? En wat denk je dat er met de Obersturmführer is gebeurd?

Advertenties

3 Reacties

  1. De Nederlandse titel van een vertaalde roman wordt doorgaans door de uitgever bepaald. In verband met het aanbieden van het boek aan de boekhandel gebeurt dit vaak al lang voordat de vertaling zelf voltooid is. Dit is ook gebeurd bij Het familieportret..

    • Dag Caroliien,
      Dank voor je reactie. Maar ben je er tijdens het vertalen achtergekomen wat de betekenis is van de oorspronkelijke titel, Those Who Save Us? Want ik begrijp wel dat een letterlijke vertaling van deze titel het omslag niet haalt: Zij Die Ons Redden.
      Maar wie zijn Zij, en wie redden zij?
      Groet,
      De Lezersvriend

  2. Zeer interessant artikel, ik heb het graag gelezen, bedankt!

    Grtz Jan Moeyersoons
    Relatietherapeut

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: