Jeroen Brouwers – Bittere bloemen

Koop Bittere bloemen hier.

Kies deze roman voor je leesclubje en je hebt een top-avond. Je moet wel tegen de gedragen toon kunnen waarop Brouwers schrijft, maar deze stijl past goed bij de grote thema’s die voorbij komen.
Bittere bloemen zal levendige gesprekken en discussies opleveren over ouderdom, over kunst, over wat blijft wanneer je gestorven bent en over heimwee naar wat nooit geweest is en verlangen naar wat nimmer zal zijn. Maar ook over de geneugten en verschrikkingen van een middellandse zee cruise. Over roken en de dood.

Je kunt je ook afvragen of Hammer in deze roman als een psychisch geval wordt neergezet. Het verlies van zijn moeder is zo’n gruwelijke ervaring, dat het overleven van zijn vader (één van de twee overlevenden van een concentratiekamp) erbij in het niet valt. Het zou teveel gevraagd zijn van een personage om hierna nog een normaal reactiepatroon te vertonen. Voeg daarbij nog de hersenbloeding die hij heeft gehad en de bijna doodervaring daarna en je moet wel twijfelen aan de betrouwbaarheid van de observaties die deze patient doet. Sterker nog, het is zeer de vraag of deze roman wel bij leven geschreven is. Is de verteller al dood en bevinden wij ons midden in de nachtmerrie die alle overlevende gedachten en herinneringen mee moeten maken?
Veel plezier!

VOOR DE BOEKHANDEL EN BIBLIOTHEEK:
Klik op Barcode voor leestips Bittere bloemen – Jeroen Brouwers voor de PDF met barcode.
Deze code kun je uitprinten op je eigen briefpapier en vervolgens in het betreffende boek vouwen.
Zo kunnen klanten met een smart phone al in de winkel of bibliotheek zien of deze titel iets is voor hun leesclub.
(App’s waarmee je zo’n QR-code kunt lezen zijn b.v. QuickMark of QRReader (iPhone), of google naar QR codes voor Android. )

De flaptekst
Grijsaard maakt tegen zijn zin een cruise over de Middellandse Zee. Als ex-rechter, ex-politicus en ex-schrijver heeft hij voldoende om op terug te zien, wat hij doet met vrolijk cynisme en opgewekt gekanker. Het voorbije leven was allerminst zonder succes, maar wat eraan ontbrak heeft zijn vereenzaamde nadagen bepaald. Aan boord ontmoet hij een vroegere leerlinge. Het eiland Corsica is het decor van enkele gebeurtenissen, die de oude man en de veel jongere vrouw een etmaal in elkaars gezelschap houden. Bittere bloemen is een roman over illusies die te vergelijken zijn met bloemen: eerst bloeien ze, dan verwelken ze zienderogen. Luchtig genoteerd in korte hoofdstukken, waarin Brouwers opnieuw zijn excellente meesterschap demonstreert. Dansend en meeslepend proza. Als een trage tango.

Titel en omslag
Titel ‘Bittere bloemen’. Waar staat die voor?
Het omslag laat een vrouwenportret zien in een orchidee.
En op p.197 staat een verwijzing naar het miniatuurportret van Cranach waarop een meisje met orchidee op staat. Gestolen en toch onbereikbaar: bitter
Wat of wie zijn de bittere bloemen in dit boek? Zijn dat de jonge Cranach-meisjes? Bitter want onbereikbaar?
Zijn orchideeën de bittere bloemen omdat zij staan voor zijn impotentie? En dat dit verlies geprojecteerd wordt in het fantaseren over vrouwen?
Of is de ontdekking dat Paerlene lesbisch is een bittere pil voor Julius Hammer? (een nogal overtrokken reactie voor onze ‘man van de wereld’, of vind je dat niet?)
De orchidee is dat niet eigenlijk de verbinding tussen de moeder, Paerlene, Cranach, zijn dochter Eva?

Personages
Julius G.M. Hammer
Paerlene – Leentje
Grethe Hammer – Oldorff
Max Sedowsk

Boek? Essay? Memoires postumes?
Hammer is bezig een essay te schrijven over “het eigenlijke, dit is: de essentie.” (p.110 en 208)
Hij verzuimt er hard aan te werken, maar denkt er wel hard over na.
Maar wat is dat voor woord: eigenlijk?
Waar gaat dit boek eigenlijk over?
Krijgt Hammer met dit boek ergens de essentie te pakken? Is ‘Bittere bloemen’ het essaytje dat hij zelf wil schrijven?
Maar “zoals hij al lang geen rechter meer is, schrijft hij ook eigenlijk niet meer.” (110).
Wat verraadt in dit opzicht het zinnetje “door hemzelf ook wel eens beschreven in een verzonnen roman” (p/126). Is deze roman dan niet verzonnen? Alle romans zijn toch verzonnen?

Paerlene
Het schip heet Carta Mundi. Dat is, als je het vertaalt uit het latijn: Charta van de wereld (niet wereldkaart) Charta is een oorkonde, een handvest waarin beginselen opgetekend staan van een landsbestuur. In dit geval van de wereld.
Maar Magna Carta is ook, als je het googlet , een groot bedrijf dat speel- en tarotkaarten vervaardigt.
Eva heeft haar vader op dit schip geloodst waar hij Paerlene die de kaarten leest ontmoet en hem de hand leest.
Wie is zij voor vrouw. Waar staat zij voor? Je kunt daarvoor de vragen te lijf gaan die de schrijver zelf opwerpt op p. 149: “Wat moest hij van haar, een tienerwicht, wat dreef hem naar die wierrookspelonk aan een grachtje”…
Is er iets gemeenschappelijks aan ‘de vrouw’? Paerlene, maar ook Grethe, Hammers moeder, Olga zijn vrouw(dood), Eva zijn dochter (evenbeeld van haar moeder), Cranachs vrouwenfiguren? Of komen alle vrouwenfiguren uit zijn leven samen in het personage Paerlene?

Still uit Het zevende zegel

Max Sedofsk
Sedofsk is een Zweedse acteur die ‘de dood’ heeft gespeeld in een bekende Scandinavische film. Nu ken ik een bekende Zweedse acteur Max von Sydow die weliswaar niet de dood heeft gespeeld (in de film ‘Het zevende zegel’ van Ingmar Bergman) maar tégen de dood een partij schaak heeft gespeeld, om zijn eigen dood nog even uit te stellen. Deze verwarring zou kunnen betekenen dat wie de dood is en wie ertegen speelt in deze roman niet echt van belang meer is. Hammer is al zoveel ex: ex-rechter, ex-schrijver, ex-minnaar, ex-politicus, dat ‘ex-levende’ niet zo’n heel grote stap meer is.

Perspectief
De verteller zit erg dicht op de huid van de hoofdpersoon. Zozeer zelfs dat die twee soms lijken samen te vallen. O.a. op p. 111 en 119, maar ook op 132, 161, 210, 234 trekken de hoofdpersoon en de verteller samen op. De persoonsvorm verandert dan van ‘hij’, in ‘wij’.
Vind je dit een heldere vorm? Of was het wijzer geweest om het wat breder te trekken. Om ook wat passages wat ‘objectiever’ te beschrijven. Alles zien we door de getroebleerde blik van Hammer. Of van Hammers herinnering.

Dat zou erop kunnen wijzen dat de schrijver van dit boek Hammer zelf is. Tot op p.284 na “nu zien we hem niet meer”, ook het boek aan zijn eind gekomen is.

De laatste zin luidt: “Het eelt valt van zijn vingers en eigenlijk –“.
Het eelt op zijn vingers staat voor het schrijverschap met de pen. Maar ook voor herinneringen. Een echte schrijver schrijft geen gebeurtenissen op om ze zich te herinneren, maar die put uit zijn herinneringen om te schrijven.

– Leesclub tip: laat iedereen verzinnen wat er na dat gedachtestreepje zou kunnen staan.

Het vlees, de geest en het leven
Op p.140 staat iets opmerkelijks: “Wat sterft is het vlees en gedachten, herinneringen, angsten zijn niet het vlees, de overdoodse regionen bestaan uit gedachten, eeuwig eindeloos, die niet kunnen worden uitgesproken, neergeschreven of nog anders overgedragen.”

Vergelijk deze uitspraak met deze uit het Oude Testament, uit Romeinen 8:5-6 5 “Want zij, die naar het vlees zijn, hebben de gezindheid van het vlees, en zij, die naar de Geest zijn, hebben de gezindheid van de Geest. 6 Want de gezindheid van het vlees is de dood, maar de gezindheid van de Geest is leven en vrede.”
We kunnen Brouwers moeilijk onderbrengen bij christelijk auteurs, toch put hij uit een Bijbels bron om zijn gedachten extra lading te geven.
Voor Paulus was dat een reden om het vlees, het lichaam, te verafschuwen. Je moest immers leven naar de geest, niet naar het vlees.
Hoe staat Brouwers hier in, tenminste, als je Bittere bloemen als  uitgangspunt neemt van wat de auteur vindt?

Betrek hierin ook wat op p. 266 staat. Hammer betrapt de twee vrouwen omstengeld en heft zijn stok uit pure wanhoop: “Wat wil hij met die stok in zijn omhooggestrekte arm”… En dan volgt de vergelijking met Tiresias. De blinde ziener die, nadat hij op twee parende slangen had ingehakt, tot vrouw werd getransformeerd: “Wij geloven onze ogen niet, bist du ein Weib geworden, Sjül?”

Het leven

Hammer heeft eigenlijk geen reden om af te geven op levenskracht. De vader van Hammer heeft immers het concentratiekamp Bełżec (Polen) overleefd. (p.124). Dat is curieus want van dit kamp is bekend dat er uiteindelijk 434.508 mensen vermoord zijn en dat er slechts twee overlevenden zijn geweest. Zijn vader is dus een uitgesproken, bijna mythische overlever.
Dat Hammer uiteindelijk wel een einde vindt aan alle verschrikkingen van zijn leven, is dat een verraad aan deze sterke vader?
Of is het een offer aan de moeder, die hij gruwelijk heeft zien sterven.

Hoe valt deze vaak terugkerende scène van de uiteen gerukte moeder te plaatsen? Zou het kunnen zijn dat Hammer door deze  ervaring zodanig getraumatiseerd is, dat hij niet meer normaal kan functioneren? Dat hij door deze ervaring bijna niet anders kan zijn dan een psychisch geval?
Is dat jammer? Doet dat afbreuk aan het universele van wat deze roman wil zeggen? Zijn dit gedrag en deze gedachten en deze gevoeligheden daardoor voorbehouden aan mensen die zulke extreme ervaringen hebben moeten doormaken?

Hierbij valt het incident met de kapotte auto en zwarte hond in zijn appartement in het niet.

Stijl
Wat vind je van de stijl? Is dat een mooie manier om te schrijven? Houd je dat bij de les?
Is het belangrijk dat schrijvers nog steeds zinnen schrijven als “Nu komt zie juist uit vaagten tevoorschijn nademaal hij haar nadert aan haar hand”… (p.125)?

Ouderdom
Deze roman is niet bepaald een feestrede op de ouderdom. Zijn er überhaupt nog positieve aspecten aan te ontdekken, als je de schrijver moet geloven?

Kunstopvattingen
In Bittere bloemen staan nogal wat stellige uitspraken over wat kunst, wat literatuur, wat goed schrijven behelst. Ben je het daarmee eens? Of berijdt Brouwers hier louter zijn eigen stokpaarden?

Is kunst een ideale vorm die je nooit kunt zien, maar waar je alleen maar naar kan verlangen. Iets wat onverwoordbaar is.
Vgl. P.266: Paerlene (het ideale, het eigenlijke) “verschimt” terwijl je er naar kijkt. “Terwijl hij haar ziet verdampt ze”.
Vergelijk dit beeld met de mythe van Orpheus. Zodra hij omkijkt naar zijn geliefde die hij uit de onderwereld heeft mogen halen, verschimt zij voor eeuwig terug de onderwereld in.

De manier waarop het miniatuur van Cranach de zintuigen van Hammer ontregelt is een nogal heftige manier van kunstbeleving. Zie 207-209. Heb je zelf wel eens zo’n ervaring gehad? Waarbij? Is dit de ‘eigenlijke’ taak van kunst? Om dit soort reacties op te roepen? Of mag het ook wat minder?

Vragen

– De uitspraak van “hij had in zijn airco scheepskajuit moeten blijven volgens het adagium van Descartes”. Dit adagium ken ik alleen van Blaise Pascal (1623-1662): “Al het leed der mensen komt hieruit voort, dat zij niet rustig in hun kamer kunnen blijven.”
Van Descartes (1596-1650) is me die onbekend. Weet iemand waar Descartes een soortgelijke uitspraak heeft gedaan?

(Dat de directe reden van Hammer om zijn kajuit te verlaten, het kopen van een doosje sigaren is, mag voorspellend heten: Roken is dodelijk.)

– Dat miniatuurtje van Cranach dat Eva steelt uit het museum, kent iemand daar een afbeelding van? Ik ben daar wel benieuwd naar.

– De door Hammer extatisch bewonderde Cranach en zijn even zo doorleefde afschuw van ongeschoren schaamdelen lijkt tegenstrijdig. Alle naakten die ik van Cranach heb gezien, moeten bij Hammer slechts afschuw opwekken.

De roze cymbidium-orchidee op het miniatuur van Cranach

De gele cymbidium-orchidee

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: