Gustaaf Peek – Ik was Amerika

Gustaaf Peek – Ik was Amerika
Bijna alle recensies noemen dit boek lastig toegankelijk. Dat komt doordat het soms niet helder is in welke tijd we zitten, waar we zijn en wie aan het woord is. Dat doet soms afbreuk aan de meeslependheid. Wat ook niet helpt is dat er soms op één pagina een verhaal verteld wordt dat een hele roman zou mogen beslaan. Voor de leesclub biedt het wel veel om uit te zoeken. Je kunt van stukjes informatie wel een completer beeld krijgen. Daarmee krijgt het een veel diepere lading dan zich na eerste lezing liet aanzien.

Waar je het bijvoorbeeld over kunt hebben is de figuur van Dirk Winter. Hoe krijgt de schrijver het voor elkaar om deze moordenaar, deze Nederlander die aan de kant van de nazi’s vocht, deze pathologische leugenaar, deze ongeïnteresseerde vader, deze verzaker van vriendschap. Om deze man nog sympathiek over het voetlicht te krijgen?

Krijgt hij dat voor elkaar omdat wij, lezers, bereid zijn om alle slechte eigenschappen van Dirk voor lief te nemen louter en alleen omdat hij bereid is vriendschap te sluiten met een neger? Beschouwen wij, blanken, het sluiten van vriendschap met een neger als een uiting van zulke bovenmenselijk goedheid, dat al je slechtheid daarbij in het niet valt? Wie heeft hier slechte eigenschappen: Dirk, de schrijver of de lezer?

En deelt zijn dochter in de twijfelachtige eer die haar vader ten deel valt? Zijn we bereid haar misdadigheid te vergeven omdat ze wees is, en een donkere huid heeft?
En dan hebben we het nog niet eens over de hypocrisie van de Amerikanen die enerzijds geschokt waren over de Jodenvervolging in nazi Duitsland en anderzijds hun zwarte landgenoten willekeurig dood knuppelden als hen dat uitkwam.
Veel plezier ermee!

VOOR DE BOEKHANDEL EN BIBLIOTHEEK:
Klik op Barcode voor leestips Ik was Amerika – Gustaaf Peek voor de PDF met barcode.
Deze code kun je uitprinten op je eigen briefpapier en vervolgens in het betreffende boek vouwen.
Zo kunnen klanten met een smart phone al in de winkel of bibliotheek zien of deze titel iets is voor hun leesclub.
(App’s waarmee je zo’n QR-code kunt lezen zijn b.v. QuickMark of QRReader (iPhone), of google naar QR codes voor Android.) .

Flaptekst
Dirk, een Nederlander vechtend voor de nazi’s, wordt door de geallieerden gevangengenomen in Noord-Afrika. Samen met duizenden Duitse krijgsgevangenen wordt hij overgebracht naar een van de vele kampen in de VS. De mannen eten goed, leren Engels, voeren toneelstukken op, maar ze moeten ook tussen de zwarte arbeiders op de katoenvelden werken. Dirk sluit vriendschap met de tractorrijder Harris en ontmoet diens mysterieuze halfzuster, Cicely. 
Zesendertig jaar later keert Dirk terug naar Amerika. Hij reist over de lange wegen van het land opnieuw richting Texas. Harris wacht in Houston op zijn oude vriend. De oorlogsjaren zullen de mannen nog eenmaal samenbrengen.

Opdracht
Dit boek is voor Maaike Tess

en op de volgende pagina

Let me be by myself in the evenin’ breeze
And listen to the murmur of the cottonwood trees
Send me off forever but I ask you please,
Don’t fence me in.

(Dit is een liedje origineel van Roy Rogers.

Vraag: De opdracht luidt expliciet ‘dit boek is voor Maaike Tess’.
Vind je het dan niet raar dat jij dit boek kon kopen en lezen? Het is niet voor jou bedoeld toch?

Stijl
Sobere stijl, laat soms lidwoorden weg dat het opvalt. Op p.251 staat een hele alinea in deze stijl. Daardoor krijgt het iets telegram-achtigs. Gejaagds. Het verzakelijkt de stijl. Dialogen. Peek is niet echt een personagebouwer. Dat komt naar voren in de dialogen. Die zijn niet echt uitgesproken. Je weet vaak niet wie nu aan het woord is. Dan moet je terug en logischerwijs weet je dan wie spreekt. Bij sterke personages is dat meteen duidelijk.
Soms wordt een verhaal afgeraffeld. Zie p. 237. Maar ook het verhaal dat Dirks vrouw nog steeds denkt dat ze kinderen kan krijgen en dat Dirk onvruchtbaar is. En vervolgens met allerlei andere mannen zwanger probeert te worden. En Dirk wet dat hij al een kind heeft rondlopen… Tragisch. Dramatische ironie. Een verhaallijn die in z’n eentje een roman zou kunnen opleveren.
Of heb je geen probleem met die plotseling snelle en zakelijk vertelde stappen door het verhaal?

Tijd
– De verhalen in en rond het kamp spelen in van november 1942, na de nederlaag van de Duitsers in Tunesië tot het einde van de oorlog,1945. Waarschijnlijk speelt het zich allemaal af in en rond Camp Hearne, omdat dat vlakbij de Brazos rivier ligt, waarover Werner wilde vluchten. En hier werden ook aan het eind van WOII Japanse krijgsgevangenen geplaatst. Zie: http://nautarch.tamu.edu/anth/waters/
Het verhaal van Mrs. Love-Wilkes speelt zich ook rond deze tijd af: p.186.
Dirk noemt zich hier Dirk Wols, naar zijn moeder (p.220).
– 1975? De toenadering tussen Harris Winslowe en Lilly (miss Healy), wanneer speelt die? Op p. 83 hebben ze “op tv de vallende helikopters gezien, de volle boten, de verbroken hekken van de Amerikaanse ambassade”. Is dat april 1975, tijdens de val van Saigon? (p.83)
Harris heeft dan al jaren een sigarenwinkel In Houston en is naar eigen zeggen een ‘oude, grijze man’.
– 1976? Het verhaal van Jennifer Williams/ Amarintha, wanneer speelt dat? Ze gaat naar San Francisco in 1976, “haar land was tweehonderd jaar geworden”. Rond 4 juli misschien? Ze is dan ca. 33 jaar oud en weg bij Chris Hersch.
– 1979 De verhalen rond het bezoek van Dirk, het ‘heden’, spelen in 1979.

(Bij die tijdsbepaling is het handig om te weten dat Margaret Thatcher op 4 mei 1979 voor het eerst aantrad. En Harrisburg (Three Mile Island) is op 28 maart 1979. (p.106) En Superman de film kwam uit in 1978 (p.65))

Harris groeit op bij ‘Mama’ Mae Freeman. Later komt Cicely, Sissy, erbij, wrsch. zijn halfzus.
Harris koopt een stuk land om met Cicely te bewerken.
Cicely verlaat hem en vlucht naar de stad.
Harris werkt eerst bij Mr. Love
Ontmoeting met Dirk Winter. Cicely raakt volgens mij zwanger in 1945.

Titel
Waarom heet deze roman Ik was Amerika? Wie is ik? Dirk? Hij had een dochter in Amerika. Hij had een vriendschap in Amerika.

Personages
Dirk Wols, (geb. 1919)
Harris Winslowe
Cicely
Lilly Healy
Jennifer Williams / Amarintha (geb. Ca.1946)
Mrs. Love-Wilkes
Werner

Stellingen
– Wil Ik was Amerika aantonen dat moordlust niet alleen door opvoeding aangemoedigd kan worden maar ook genetisch is?
Want we zie vader Dirk een moord plegen in het park tijdens een beroving van een man die op zoek is naar een jongen (1939).
En zijn dochter Jennifer is makelaar annex straatrover (p.122, p169, p.170). En misschien wel roofmoordenaar (122)
Slechtheid is genetisch dus?

– Dirk is een rotzak. Waarom zegt Dirk dat hij een professor is en een boek schrijft? (op p.38 Aan de taxichauffeur en op p. 66 tegen de vrouw van de hotelreceptie) Het komt er een beetje krampachtig uit. Waarom neemt hij de naam van zijn moeder aan, Wols? Waarom liegt hij tegen zijn vrouw over hun beide vruchtbaarheid? Zijn hospita gelooft al zijn verhalen ook niet meer en zet hem onder bedreiging met politie uit zijn kamer (p.238).
Waarom houdt Dirk geen contact met zijn ‘vriend’ in Texas? Waarom laat hij de aanstaande moeder van zijn kind in de steek? Hij weet dat ze zwanger is (p.281).
Waarom verzwijgt hij alles? Is Dirk een pathologische leugenaar?
Waarom doet het overlijden van zijn vader hem niets? (p.237) En ziet hij er alleen maar kansen in om zijn leventje te verbeteren?
En nog een antisemiet ook: “De joden zijn de ziekte van de wereld”. p.193

– Amerikanen zijn hypocriete ‘bevrijders’. Zie b.v. de scène in het kamp waar de Duitse soldaten gedwongen worden te kijken naar films die gemaakt zijn na de bevrijding van de concentratiekampen.
Bij de verontwaardiging van de Amerikanen kun je volgens deze roman wel wat kanttekeningen maken. Even buiten het krijgsgevangenenkamp immers worden zwarte arbeiders nog zonder enige reden in elkaar geslagen en opgehangen door Amerikaanse burgers in de buurt. Scènes die je één op één zou kunnen leggen over scènes na de Kristallnacht in Duitsland. (zie o.a. p101)
Een hypocrisie (enerzijds de nazi’s verfoeien wegens hun racisme en anderzijds in eigen land wetten in stand houden die de zwarten achterstellen) die mij ook parten speelt bij iets wat niet in deze roman speelt. Waarom hebben de geallieerden alles in het werk gesteld om de totale infrastructuur van Duitsland plat te leggen. Hele steden met de grond gelijkgemaakt, zelfs als daar geen directe militaire aanleiding toe was (Dresden). Duitsland was totaal verlamd, maar toch lieten zij de spoorlijnen naar Auschwitz en Dachau tot op de laatste dag ongehinderd doorrijden. Terwijl men wist, zonder misschien van alle details op de hoogte te zijn, maar men wist dat daar gruwelijke dingen gebeurden. Als er twee van de duizenden vliegtuigen hun bommenlading op deze spoorlijnen hadden geworpen, had er misschien veel leed voorkomen kunnen worden. Die mogelijkheid heeft men niet benut.  Komt dat doordat de Amerikanen zo vertrouwd waren met racisme dat het niet in hun opkwam? Dit boek van Peek geeft daar in ieder geval een indringend beeld van.

Zelfs de zwarte arbeiders krijgen eenvoudiger sandwiches dan de blanke krijgsgevangenen (p.139 spinazie en worst vs kalkoen en watermeloen)
Maar zie ook recentere vormen. De makelaar wil een appartement niet verkopen aan ‘de Washingtons’ hoewel ze geld genoeg hebben. Washington is een specifieke ‘afro american’, sterker nog het is de ‘blackest name’ in de VS.
En oudere vormen op p.192 De gruwelijke eigenrichting van Mr. Wilkes, de vader van Mrs.Love. Zij heeft ook op jonge leeftijd iets gruwelijks meegemaakt.

Vragen
– Discriminatie is een zwart thema. Ook de Chinezen hadden het zwaar in Amerika 1869. Lilly’s onderzoek gaat over de achterstelling en vernedering van de Chinezen. Ze laat op p.130 deze foto zien (Peek Promontory Summit). Maar waag het niet om te zeggen dat ze toen gediscrimineerd werden, want ‘Chinezen zijn niet zwart!’ (p.211).
Wanneer weet je wie zwart is en wit? Het mooie van literatuur ten opzichte van film is dat je niet meteen ziet dat eer personage zwart of wit is. Wanneer kom je er in deze roman achter dat een personage zwart is of niet? Benoem dat moment voor ieder personage.
Het kamp is in ieder geval ‘wit’. P.10. Witte palen, suiker, meel. Witte lichtstralen125. Witte letters POW op het uniform p.193

– Waarom laat Peek de zwarte Amerikaan taalfouten maken? Terwijl hij van Harris wel een geletterd mens maakt.

– Op p.76 zegt Lilly Healy: “Hoe wist je dat van Mary?” Welke Mary is dat?

Dirk Winter vs Harris
Wat is Dirk voor personage? Waarom krijgt hij van Peek zoveel verzachtende omstandigheden mee? Moeder vroeg gestorven. Vader toen hij negentien was. En dan rollen we ook nog eens het verhaal in op het moment dat hij doodziek is.
Er zou toch wel meer nodig zijn om deze moordenaar, deze Nederlander die aan de kant van de nazi’s vocht, deze pathologische leugenaar, deze ongeïnteresseerde vader, deze verzaker van vriendschap. Om deze man nog sympathiek over het voetlicht te krijgen?
Of krijgt hij iets sympathieks omdat wij, de lezers, alle slechte eigenschappen van Dirk voor lief nemen louter en alleen omdat hij bereid is vriendschap te sluiten met een neger? Beschouwen wij, blanken, het sluiten van vriendschap met een neger als een uiting van zulke bovenmenselijk goedheid, dat al je slechtheid daarbij in het niet valt? Wie heeft hier dan slechte eigenschappen: Dirk, de schrijver of de lezer?
En deelt zijn dochter in de twijfelachtige eer die haar vader ten deel valt? Zijn we bereid haar misdadigheid te vergeven omdat ze wees is, en een donkere huid heeft?

Harris heeft eenzelfde beschadigde jeugd gehad. Maar toch is hij niet zo’n rotzak geworden als Dirk.

Wat zou de schrijver hebben willen aantonen met de tegenstelling Harris en Dirk?

Cursieve gedeelten
P.9 (de zelfmoord (?) van de Duitse moeder van Dirk (14 jaar)),
103 (Wie is dit? Is het jongetje Harris met zijn Auntie, Mama Mae? Wie was de man? Als het Harris is, dan hebben Dirk én Harris op vroege leeftijd een schokkende ervaring meegemaakt. Dat schept een band.)
133 (gelynchte man, ‘MURDERER’. Ziet Harris dit?)
237 (de dood van Dirks vader, zijn liederlijke leventje, moord en vlucht naar Duitsland)
249 (geboorte van Amarintha, dood van Sissy),
280 (afscheid Dirk en de zwangere Sissy)

Waarom zouden deze stukken cursief staan?

Hieronder de hele tekst van het lied waaruit de opdracht komt.
Zegt deze tekst nog iets meer over de hele roman?

Don’t fence me in
Oh, give me land, lots of land under starry skies above,
Don’t fence me in.

Let me ride through the wide open country that I love,
Don’t fence me in.

Let me be by myself in the evenin’ breeze,
And listen to the murmur of the cottonwood trees,
Send me off forever but I ask you please,
Don’t fence me in.

Just turn me loose, let me straddle my old saddle
Underneath the western skies.
On my Cayuse, let me wander over yonder
Till I see the mountains rise.

I want to ride to the ridge where the west commences
And gaze at the moon till I lose my senses
And I can’t look at hovels and I can’t stand fences
Don’t fence me in.

Oh, give me land, lots of land under starry skies,
Don’t fence me in.
Let me ride through the wide open country that I love,
Don’t fence me in.

Let me be by myself in the evenin’ breeze
And listen to the murmur of the cottonwood trees
Send me off forever but I ask you please,
Don’t fence me in

Just turn me loose, let me straddle my old saddle
Underneath the western skies
On my Cayuse, let me wander over yonder
Till I see the mountains rise.
Ba boo ba ba boo.

I want to ride to the ridge where the west commences
And gaze at the moon till I lose my senses
And I can’t look at hobbles and I can’t stand fences
Don’t fence me in.

No.
Poppa, don’t you fence me in

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: