De sprekende slang – Nico Dros

Flaptekst
Een kleine geschiedenis van laaglands fundamentalisme
Overal ter wereld strijden gelovigen met elkaar over de zuiverheid van hun religie. Vandaag de dag denken Nederlanders graag dat religieuze fundamentalisten vooral in andere culturen of verre werelddelen met elkaar overhoop liggen. Toch is het nog niet zo lang geleden dat dergelijke conflicten zich ook in ons eigen land afspeelden.

De gereformeerde synode van Assen sprak in 1926 het laatste woord over de uitleg van een passage in het bijbelboek Genesis. Was de slang die Eva tot de erfzonde verleidde een reptiel met een vleiend spraakvermogen? Of moest men het dier opvatten als een zinnebeeld van de duivel? Het ging hier om een heuse slang, oordeelde de synode, en wie een andere uitleg voorstond maakte zich schuldig aan Schriftaanranding. Deze uitspraak zou de bron worden van een kerkelijk conflict dat links en rechts in ons land oplaaide en jarenlang de gemoederen beheerste. Dit boek gaat over de ingrijpende gevolgen van Assen voor het Texelse vissersdorp Oosterend, ook wel bekend als het kleine Jeruzalem van het noorden. De later beroemd geworden dominee, J. J. Buskes, werd er ongewild het middelpunt van een felle geloofstwist. Een kerkscheuring was het gevolg en een kwart eeuw lang zouden twee gereformeerde kampen in vijandschap leven.

Schrijver en historicus Nico Dros (1956) schildert dit dorpsdrama in al zijn facetten aan de hand van verklaringen die betrokkenen eerder aflegden. Maar hij doet meer. Hij reconstrueert de geschiedenis van Oosterend sinds de Reformatie en laat zien dat er door de eeuwen heen, onder uiteenlopende noemers, een terugkerende strijd oplaaide tussen absolute en verlichte calvinisten, tussen rekkelijken en preciezen. De sprekende slang is een levendig boek over bijbeldrift, geloofsijver en andere protestantse hartstochten in een dorp. En het is een verhaal over het leed dat ontstaat wanneer gelovigen in zwijmelwijn gedrenkt raken.

Trouw
Wat maakt toch dat ik deze wat stroeve uiteenzetting niettemin met plezier uitlees?
Nico Dros ken ik van boeken als Noorderburen en Ter hoogte van het Salsapaviljoen uit 1999. In dat laatste boek zagen we de hoofdpersoon trouwens al bezig met het thema dat in De sprekende slang uiteengezet wordt. Een kerkscheuring in Oosterend op Texel.
Dros is een schrijver die zijn eiland trouw blijft. Texel is het decor van zijn fictie en non-fictie.

Voor iedereen die een beetje geïnteresseerd is in religie, geeft De sprekende slang een inkijkje in hoe het mis kan gaan wanneer mensen zich religieus ingraven rond hun eigen gelijk.
De hoofdrol in de controverse uit de jaren ‘20 van de vorige eeuw en die gezinnen en dorpen verscheurd heeft, is een slang. De Oudtestamentische slang die Adam het advies gaf om de appel gewoon op te eten. Volgens iedere voedingsleer zou deze slang een pluim moeten krijgen, maar zo niet in het Oude Testament. Het eten van de appel zou de aftrap van een hoop ellende zijn voor de hele mensheid tot vandaag aan toe.

Achterbuurman
De controverse bestond hierin: heeft de slang daadwerkelijk het woord gericht tot Eva? Of is de slang een metafoor voor de verleiding waaraan Eva blootstond?
De gelovigen die stijf in de leer zijn zeggen: de slang heeft daadwerkelijk gesproken, anders kun je alles wat in de Bijbel staat wel als metafoor opvatten.
De gelovigen die wat rekkelijker in de leer zijn zeggen dat de slang niet daadwerkelijk gesproken heeft. De in de jaren zeventig beroemde tv-dominee Buskes behoorde tot deze laatste groep.
Deze dominee was enige tijd beroepen in het dorp Oosterend op Texel, en deze gemeenschap is de klap nooit meer echt te boven gekomen

Omdat dominee Buskes ooit achter mij gewoond heeft in Amsterdam, vind ik dat hij gelijk heeft. En omdat hij, net als ik, erg onder de indruk was van De brief aan de Romeinen van Karl Barth. Een boek dat mensen die beter dan anderen weten wat God bedoeld heeft, een lesje bescheidenheid bijbrengt. Alleen Buskes was al onder de indruk van dit boek toen het net uit was, in de jaren ’20, en ik was onder de indruk van wat nu als een klassieker beschouwd wordt. En onder de indruk zijn van een klassieker, dat is geen kunst. Daar weten wij alles van.

Wandelingetje
Toch had ik mijn achterbuurman veel ellende kunnen besparen als ik hem eerder mijn wijsheid omtrent de sprekende slang had kunnen toevertrouwen. Misschien tijdens een wandelingetje door het Oosterpark, waar hij tegenover woonde.
De slang heeft namelijk nooit bestaan. De slang is een leugen ontsprongen aan het hoofd van Eva die in paniek was. Eva wist immers heel goed dat zij niet van die appels mocht eten. Zij deed het toch. Niet na aangespoord te zijn door een slang. Welnee. Begeerte en verveling waren het. Anders niks. Pas toen zij doorhad dat zij iets verbodens gedaan had kwam de schaamte en verzon zij in paniek dat verhaal over een slang. De eerste zondebok was gemaakt.
Geloven dat het kwaad buiten de mens bestaat, is naïef of gevaarlijk. Het verschil hangt af van wat voor ergs je van plan bent.

De lopende slang
Een interessante vraag zou ook kunnen zijn: Stel dat Eva wel omgepraat was door een slang. Hoe heeft hij eruit gezien? Want pas ná de zondeval beval God dat de slang voor straf over de grond moest kruipen. Hoe zagen de poten eruit van de slangen vóór de zondeval?

Maar is dit nu een leesclubboek? Voor mensen die van geschiedenis en religie houden misschien wel, maar dan moet je wel erg goed ingevoerd zijn in de Bijbelse materie om hierover te kunnen discussiëren. Zelfs als achterbuurman van een van hoofdrolspelers zou ik dat niet voor elkaar krijgen.

De sprekende slang – Nico Dros
Een kleine geschiedenis van laaglands fundamentalisme
Amsterdam, Van Oorschot 2010
€ 15,–

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: