Eugen Ruge – In tijden van afnemend licht

Eugen_Ruge_Afnemend_LichtLees dit boek!
Toen ik in 1986 als student een bezoek bracht aan het Theatertreffen in West-Berlijn, kon ik niet wachten om ook in Oost-Berlijn rond te kijken. De doorgang via Checkpoint Charlie maakte me meteen al duidelijk dat de DDR in geldnood zat. Ik moest dure 25 Westmarken omwisselen voor 25 waardeloze Ostmarken. Hoewel, ik ging die avond wel voor 7,5 mark naar de Komische Oper. Oost-Berlijn was armoedig maar goedkoop.
Ik weet nog dat ik gretig rondkeek in dit stadsdeel. ‘Dit is dus de vijand’, dacht ik toen. Immers, een aanzienlijk deel van onze NAVO kernkoppen stond toen nog op DDR-burgers gericht. Ik zag mensen die allemaal hun kleren bij de Wibra gekocht leken te hebben. Gewone mensen leken ze, die weinig glorieus’ uitstraalden. Het duurde tot 2013 dat ik over die mensen heb gelezen. Dankzij Eugen Ruge. Lees dit boek!

Hebben recensenten liggen slapen?
Hoe kan dat nou?, dacht ik toen ik dit boek aan het lezen was. Ik heb er in kranten en tijdschriften geen recensies over gelezen. Niemand heeft het me aangeraden. Nazoekend, kwam ik één interview met Ruge (NRC, ‘door een onzer medewerkers’). Terwijl hij op veel boekensites juichend besproken wordt. Het gaat hier over de winnaar van de Deutsche Buchpreis 2011, dus we hebben het dan niet over een obscure vondst. Het is het mooiste boek dat ik in jaren las.
Hebben de officiële recensenten liggen slapen? Of heb ik iets over het hoofd gezien?

Verdwijning van DDR als schrikbeeld
Ruge vertelt het verhaal van een communistische familie die alle tragedies in Duitsland heeft meegemaakt .Gevlucht voor de nazi’s, gewantrouwd en weer in genade aangenomen door de DDR-autoriteiten. Vervolgens zien we hun worsteling teneinde hun eigenwaarde te behouden in het ‘afnemend licht’ van het socialistische ideaal in de jaren zestig. We zien hun verbijstering door de val van de muur, de verdamping van de DDR en de verbrokkeling van de Sowjet Unie. En al deze historische gebeurtenissen beleven we uitsluitend binnen de besognes van de familie Powileit/Umnitzer.

Geen helden, maar mensen
Deze geschiedenis toont op milde wijze aan dat heldendom een hoogst zeldzaam verschijnsel is. Dat heldendom geen algemeen menselijke eigenschap is. Opa Wilhelm, vader Kurt, kleinzoon Alexander, en diens zoon Markus, zij zijn slachtoffer van een systeem waarin zij alle drie, in afnemende mate, geloofden. De keuze om het verhaal binnen deze familie te houden maakt dat alles zo herkenbaar is. Of het nu het bezoek aan een dementerende vader is of de geestige beschrijvingen van verschillende kerstdiners of de negentigste verjaardag van Wilhelm Powileit, je hoeft niks van de geschiedenis te weten om met hen mee te kunnen leven.

Bedrijfsbreed inzetbaar
Ik zou het interessant vinden om In tijden van afnemend licht eens te lezen met de afdeling beleidsondersteuning van een grote gemeente of met het kader van een groot bedrijf. En dan aan de hand van dit boek vragen stellen als: hoeveel bizarre regels zijn mensen onder welke omstandigheden bereid voor vanzelfsprekend na te volgen? En aan de leiding van ieder bedrijf of gemeente kun je de vraag stellen: waar kun je in jouw bedrijf het ‘afnemende licht’ waarnemen? En wat kun je daaraan doen?
En dan hoef je niet eens alleen aan Apple te denken of aan Nokia. Dat kan ook een willekeurig Nederlands midden- of kleinbedrijf zijn.

Die Partei hat immer recht
Hoeveel waanzin zijn we bereid als normale dagelijkse werkelijkheid voor lief te nemen? Mensen zijn daar flexibeler in dan welke andere levende wezens ook. Pas nu zien voormalige DDR-burgers in wat voor gestoord systeem ze gefunctioneerd hebben. Hoe gestoord, luister maar eens naar het lied Die Partei hat immer Recht (de partij heeft altijd gelijk), dat ik hieronder heb gezet. Dit is het lijflied van een land waarin de burgers het enthousiast meezongen. Een land ook waarin burgers gelukkig geweest zijn, ambities hebben kunnen nastreven, kinderen hebben opgevoed. Ze schamen zich ervoor of ze verlangen er naar terug. Beide gevoelens worden gevoed door een vertekend beeld dat ze van de DDR hebben overgehouden.
En, na de Wende? Hoeveel waanzin hebben ze ervoor teruggekregen in een verenigd Duitsland? Over welke bizarre omstandigheden die we nu voor normaal houden, gaat de huidige generatie Duitsers zich over dertig jaar schamen? Of naar terugverlangen. En wie heeft in Nederland ‘immer recht‘?

Materiaal
Dit is de gebeurtenis waar omheen het verhaal zich ontwikkelt. De viering van de negentigste geboortedag van Wilhelm, een communist van de oude stempel. Deze verjaardag valt op 1 oktober 1989. En er gebeurde ook nog wat anders op deze dag. In onderstaand item uit ARD Tagesschau van die eerste oktober is zie je waar de verwarring bij de verjaardagsgasten vandaan komt.

En dan zingt Wilhelm als apotheose van zijn verjaardag het lied van de communistische partij van de DDR: Die Partei, die Partei hat immer recht.

Alexander is dus op deze datum ook gevlucht uit de DDR. Het is de vraag of het hem het geluk gebracht heeft waar hij naar op zoek is geweest. Vlak voor zijn dood (hij heeft immers een ‘inoperabele’ versie van Non-Hodgkin onder de leden) wil hij sporen van zijn familiegeschiedenis opzoeken in Mexico. Hij hoort het liedje dat zijn oma zong, en dat als een rode draad door het verhaal loopt, op een toeristisch marktplein in Mexico City. Nu wordt het gezongen door een Mexicaans bandje om het toeristen naar de zin te maken.

Ruge_casa_GundiUiteindelijk belandt Alexander in een idyllisch hotelletje van hippies op leeftijd in Puerta Angél. Het is genoemd naar de eigenaren Eva & Tom, de vrouw is twintig jaar daarvoor uit Duitsland gekomen en daar blijven hangen. Haar man leeft niet meer. Ik noem dit, omdat er in Puerta Angél zo’n hotelletje bestaat, Gundi Y Tomas. De eigenaresse is ook een Duitse die vijfentwintig jaar geleden naar Mexico gekomen is. De beschrijving klopt in ieder geval helemaal.

Nergens zag ik de hele na-oorlogse geschiedenis van de DDR zo pregnant tot uitdrukking gebracht en zo tot de menselijke proporties teruggebracht als in het jaarlijkse gehannes van Irina met het klaarmaken van de Gans mit Klöβen.
Ben je zelf geïnspireerd om die overheerlijke gans met klöβen te maken? Het Kerstdiner waarmee je Irina telkens zo mee ziet worstelen? Hier is het recept!

Gans mit Klossen

6 Reacties

  1. Ik ben het helemaal met je eens; een prachtig en aangrijpend boek (ik lees het nu in het Duits, kan niet stoppen en heb het bijna uit). Onbegrijpelijk dat het is genegeerd door de recensenten in de kwaliteitspers. Een bijzonder epos over vier generaties en een falende ideologie in een uniek en tragisch land

    • Dag Jeroen,
      Maar wat kunnen we eraan doen dat lezers dit boek ontdekken?
      Mijn omgeving wordt zo langzamerhand een beetje moe van mijn aanbevelingen.
      Ik ga het in ieder geval verloten op mijn nieuwe (verzamel-)blog, Webooks.nl. Eén dezer dagen gaat die online.
      Zie je daar!
      Groet,
      Bart

  2. En dan hebben jullie het boek Gelobtes Land misschien nog niet gelezen! Hierin beschrijft Wolfgang Ruge, vader van Eugen, zijn leven tijdens het Stalin bewind. Indrukwekkend

  3. Het loont ook om na dit boek van Ruge het boek van historica Anne Applebaum, Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe 1944–56 (nu ook in het Nederlands vertaald) te lezen. Dit geeft een mooi systematisch overzicht van het verpletterende totalitaire karakter van het Stalinistische bewind in Oost-Duitsland, Polen en Hongarije.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Volg

Ontvang elk nieuw bericht direct in je inbox.

Doe mee met 29 andere volgers

%d bloggers like this: